Dzisiaj Fantagraphics kojarzy się przede wszystkim z ambitnym komiksem niezależnym, klasyką amerykańskiego medium i takimi nazwiskami jak Robert Crumb, Charles Schulz, Daniel Clowes czy bracia Hernandez.

Ale historia jednego z najważniejszych niezależnych wydawców komiksowych w Stanach Zjednoczonych ma również znacznie mniej grzeczny rozdział.

Na początku lat 90. pojawiło się logo:

EROS COMIX.

Pod tą nazwą przez kolejne lata ukazywały się komiksy przeznaczone wyłącznie dla dorosłych.

Były wśród nich dzieła znanych amerykańskich rysowników, europejskie komiksy erotyczne, przedruki starszych materiałów oraz tłumaczenia japońskiej mangi.

Nie był to jednak przypadkowy wydawca próbujący zarobić na chwilowej modzie.

Za Eros Comix stało Fantagraphics – wydawnictwo, które odegrało fundamentalną rolę w rozwoju amerykańskiego komiksu alternatywnego.

I właśnie dlatego historia Eros Comix jest znacznie ciekawsza, niż może sugerować samo logo na okładce.

Żeby zrozumieć Eros Comix, trzeba najpierw poznać Fantagraphics

Historia zaczyna się znacznie wcześniej.

Fantagraphics powstało w 1976 roku, a jego początki były związane z czasopismem, które przekształciło się w The Comics Journal.

Gary Groth, a później również Kim Thompson, budowali wydawnictwo reprezentujące zupełnie inne podejście do komiksu niż dominujący w Stanach Zjednoczonych rynek superbohaterski.

Fantagraphics traktowało komiks jako medium artystyczne.

Publikowało krytykę.

Przeprowadzało długie wywiady z twórcami.

Promowało komiks autorski.

W 1981 roku firma zaczęła publikować komiksy, a już rok później pojawiło się Love and Rockets Gilberta i Jaime Hernandeza – jeden z najważniejszych tytułów amerykańskiego komiksu alternatywnego.

Z dzisiejszej perspektywy może to wyglądać jak oczywista droga do sukcesu.

Nie była.

Ambitne komiksy nie zawsze płacą rachunki

Niezależne wydawnictwo komiksowe funkcjonowało w bardzo trudnym środowisku.

Fantagraphics publikowało rzeczy cenione przez krytyków, ale uznanie krytyczne nie oznacza automatycznie ogromnej sprzedaży.

Firma wielokrotnie przechodziła problemy finansowe.

I właśnie w tym kontekście pojawia się Eros Comix.

Gary Groth po latach otwarcie wspominał, że gdy Fantagraphics znajdowało się w trudnej sytuacji finansowej, uruchomienie Eros Comics było jednym ze sposobów zdobycia przychodów potrzebnych wydawnictwu.

To prowadzi do jednego z największych paradoksów tej historii.

Komiksy erotyczne pomagały finansować ambitny amerykański komiks niezależny.

Narodziny Eros Comix

Eros Comix został uruchomiony w 1990 roku jako imprint Fantagraphics przeznaczony dla komiksów erotycznych i materiałów dla dorosłych.

Nie chodziło więc o zmianę całego profilu firmy.

Fantagraphics nadal mogło rozwijać swoją podstawową markę.

Eros pozwalał natomiast jasno oddzielić publikacje adult od pozostałego katalogu.

Było to rozwiązanie praktyczne zarówno z punktu widzenia marketingu, jak i dystrybucji.

Czytelnik widzący charakterystyczne oznaczenie Eros wiedział, z jakim rodzajem publikacji ma do czynienia.

Dlaczego „Comix”?

Nazwa nie była przypadkowa.

Kilka dekad wcześniej amerykańska kontrkultura stworzyła underground comix.

Litera X pomagała odróżnić niezależne publikacje dla dorosłych od tradycyjnych comics.

Robert Crumb, Gilbert Shelton, Spain Rodriguez i inni twórcy pokazali, że komiks nie musi być medium skierowanym przede wszystkim do dzieci.

Eros Comix wyrastał już z innej epoki, ale nazwa świadomie pasowała do tradycji komiksu przekraczającego granice mainstreamu.

W pewnym sensie zatoczyliśmy więc koło.

Od underground comix dochodzimy do Eros Comix.

Rok 1990 – rynek był już zupełnie inny

Eros nie pojawił się jednak w świecie head shopów Roberta Crumba.

Minęło ponad 20 lat od narodzin Zap Comix.

W Stanach Zjednoczonych funkcjonował już rozwinięty Direct Market.

Istniały tysiące specjalistycznych sklepów komiksowych.

Czytelnicy byli przyzwyczajeni do tego, że comic shop może oferować rzeczy znacznie bardziej niszowe niż lokalny kiosk czy supermarket.

Rynek komiksów niezależnych rozwijał się.

To stworzyło przestrzeń dla publikacji przeznaczonych dla konkretnych grup dorosłych odbiorców.

Eros Comix wykorzystał tę przestrzeń.

Nawet drukowanie było problemem

Dzisiaj możliwość wydrukowania niewielkiego nakładu praktycznie dowolnej książki nie wydaje się niczym niezwykłym.

Na początku działalności Eros sytuacja wyglądała inaczej.

Według informacji zgromadzonych przez Grand Comics Database pierwsze publikacje Eros drukowano w Meksyku, ponieważ Fantagraphics miało problem ze znalezieniem w Stanach Zjednoczonych drukarni gotowej realizować materiały pornograficzne.

To bardzo dobrze pokazuje, że ograniczenia dotyczące komiksu dla dorosłych nie kończyły się na samym wydawcy.

Potrzebna była drukarnia.

Dystrybutor.

Sklep.

I każdy element tego łańcucha musiał zaakceptować produkt.

Eros Comix szybko stał się ogromnym katalogiem

Nie mówimy tutaj o eksperymencie obejmującym kilka zeszytów.

Grand Comics Database przypisuje marce Eros Comix ponad tysiąc wydań w okresie jej działalności.

Katalog był niezwykle różnorodny.

Znajdziemy w nim amerykańskich twórców.

Europejskich autorów.

Klasyczne materiały.

Parodie.

Fantasy.

Science fiction.

Komedię.

Komiksy autorskie.

Mangi.

Eros był więc bardziej rozbudowanym przedsięwzięciem wydawniczym, niż może się wydawać osobie znającej tylko kilka charakterystycznych okładek z lat 90.

Birdland – Gilbert Hernandez przechodzi do Eros Comix

Jednym z najważniejszych nazwisk w katalogu Eros był Gilbert Hernandez.

To szczególnie interesujące, ponieważ Hernandez nie był anonimowym twórcą komiksów dla dorosłych.

Był współtwórcą Love and Rockets – jednego z najważniejszych tytułów w historii Fantagraphics.

Dla Eros stworzył Birdland.

Pierwsza seria ukazywała się w latach 1990–1991 i liczyła trzy zeszyty. Później materiał był ponownie publikowany.

Znaczenie Birdland dla historii Eros jest duże.

Pokazywało, że imprint nie musi funkcjonować całkowicie poza światem uznanego komiksu alternatywnego.

Granica między „art comics” i „adult comics” potrafiła być znacznie mniej oczywista, niż sugerowałyby półki w sklepie.

Omaha the Cat Dancer – kiedy erotyka spotyka ambitną historię

Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest Omaha the Cat Dancer.

Seria stworzona przez Reeda Wallera i rozwijana z Kate Worley rozpoczęła życie jeszcze przed powstaniem Eros Comix.

Jej historia sięga końca lat 70.

Później publikował ją między innymi Kitchen Sink Press, a następnie Fantagraphics.

Omaha jest ważna dlatego, że była jednym z komiksów pokazujących możliwość połączenia treści dla dorosłych z rozbudowaną fabułą, relacjami między bohaterami i elementami społecznego dramatu. Seria była również przedmiotem sporów dotyczących obsceniczności i zdobywała nominacje do nagród Eisnera.

To właśnie takie tytuły komplikują prostą odpowiedź na pytanie:

„Czy Eros Comix publikował tylko pornografię?”

Formalnie był to imprint erotyczny.

Ale poziom ambicji artystycznej poszczególnych publikacji bardzo się różnił.

Ironwood – fantasy trafia do Eros

Innym znanym tytułem związanym z Eros jest Ironwood Billa Willinghama.

Nazwisko może być dobrze znane czytelnikom współczesnego amerykańskiego komiksu.

Willingham stał się później szeroko rozpoznawalny przede wszystkim dzięki Fables.

Ironwood reprezentuje ciekawy fragment katalogu Eros, ponieważ pokazuje mieszanie konwencji.

Fantasy.

Przygoda.

Humor.

Elementy przeznaczone dla dorosłego odbiorcy.

Eros nie ograniczał się więc do jednej formuły.

Brał znane gatunki komiksowe i publikował ich wersje skierowane wyłącznie do dorosłych.

Wally Wood – historia adult comics zaczęła się wcześniej

W katalogu Eros pojawiały się również materiały związane z klasycznymi twórcami amerykańskiego komiksu.

Jednym z najważniejszych nazwisk był Wally Wood.

Wood był legendarnym rysownikiem związanym między innymi z EC Comics i magazynem MAD, ale w swojej długiej karierze tworzył również materiały przeznaczone dla dorosłych.

Publikowanie takich prac przez Eros tworzyło interesujący most pomiędzy historią amerykańskiej ilustracji erotycznej i nowym rynkiem adult comics lat 90.

Frank Thorne – od Red Sonji do komiksu erotycznego

Kolejnym nazwiskiem ważnym dla tej historii jest Frank Thorne.

Wielu kolekcjonerów kojarzy go przede wszystkim z Red Sonją.

Jego późniejsza twórczość coraz mocniej eksplorowała jednak erotykę i fantasy dla dorosłych.

Eros publikował również materiały związane z jego dorobkiem.

To kolejny przykład pokazujący, że granica między mainstreamem a adult comics nie była szczelna.

Twórca mógł pracować przy znanej postaci fantasy, a później tworzyć znacznie bardziej osobiste projekty dla dorosłego odbiorcy.

Europejskie komiksy erotyczne trafiają do Ameryki

Eros Comix nie ograniczał się do twórców amerykańskich.

To bardzo ważna część historii imprintu.

Europejski rynek komiksowy od dawna miał inną relację z erotyką niż rynek amerykański.

We Francji, Włoszech czy Hiszpanii komiks dla dorosłych funkcjonował w znacznie szerszym kontekście kulturowym.

Fantagraphics mogło więc korzystać z ogromnej liczby materiałów praktycznie nieznanych przeciętnemu amerykańskiemu odbiorcy.

W katalogu Eros pojawiały się między innymi włoskie i hiszpańskie produkcje.

Dla amerykańskiego czytelnika oznaczało to kontakt z zupełnie inną tradycją rysunku i narracji.

Ramba i włoska tradycja fumetti

Dobrym przykładem jest Ramba.

Seria reprezentowała włoski nurt erotycznego komiksu dla dorosłych.

Dla kolekcjonera amerykańskich wydań Eros takie tytuły są szczególnie interesujące.

Trzymamy bowiem amerykański comic book, ale jego korzenie znajdują się w zupełnie innej kulturze komiksowej.

To także jeden z powodów, dla których katalog Eros jest tak różnorodny wizualnie.

Nie istniał jeden „styl Eros Comix”.

MangErotica – Japonia wchodzi do katalogu Eros

W połowie lat 90. Eros otworzył kolejny bardzo ważny rozdział.

MangErotica.

Fantagraphics zaczęło publikować tłumaczenia japońskich mang erotycznych.

Był to okres, kiedy manga dopiero budowała swoją późniejszą ogromną pozycję na amerykańskim rynku.

Eros należał więc do wydawców eksperymentujących z materiałami japońskimi stosunkowo wcześnie.

W katalogu MangErotica pojawiały się tytuły wielu japońskich twórców, a publikacje były przygotowywane dla amerykańskiego odbiorcy.

To ważne nie tylko dla historii Eros.

To również mały fragment znacznie większej historii:

jak manga zdobywała Stany Zjednoczone.

Bondage Fairies i rozpoznawalność MangErotica

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych tytułów tej linii stało się Bondage Fairies, którego amerykańska publikacja rozpoczęła się w 1996 roku.

Później pojawiały się kolejne serie.

MangErotica stała się na tyle charakterystycznym elementem Eros, że dla części kolekcjonerów właśnie manga jest dziś pierwszym skojarzeniem z imprintem.

Nie należy jednak utożsamiać całego Eros Comix z MangErotica.

To tylko jeden – choć bardzo widoczny – fragment ogromnego katalogu.

Eros Comix i lata 90. – idealny moment na taki imprint

Dlaczego Eros rozwinął się właśnie wtedy?

Początek lat 90. był niezwykłym momentem na amerykańskim rynku komiksowym.

Rosła liczba comic shopów.

Rozwijał się Direct Market.

Boom kolekcjonerski zwiększał zainteresowanie nowymi publikacjami.

Powstawały dziesiątki małych wydawnictw.

Czytelnicy zaczęli szukać rzeczy innych niż Marvel i DC.

Jednocześnie generacja wychowana na komiksach w latach 60., 70. i 80. była już dorosła.

Rynek miał więc dorosłego klienta, specjalistyczne sklepy i system dystrybucji pozwalający docierać do niszowych odbiorców.

Warunki były wyjątkowo sprzyjające.

Od underground comix do Eros Comix

W tym miejscu warto wrócić do historii undergroundu.

Underground comix lat 60. i 70. udowodniły, że istnieje dorosły czytelnik komiksów.

Direct Market pomógł później stworzyć infrastrukturę dla niszowych wydawców.

Alternative comics lat 80. udowodniły, że komiks autorski może budować własną publiczność.

Eros Comix był jednym z produktów tego procesu.

Nie był tym samym czym underground.

Ale bez wcześniejszej rewolucji undergroundowej rynek dla takiego imprintu wyglądałby prawdopodobnie zupełnie inaczej.

Można więc wyznaczyć symboliczną linię:

Underground Comix → Alternative Comics → Direct Market → Eros Comix

Nie jest to pełna historia amerykańskiego komiksu dla dorosłych.

Ale dobrze pokazuje ewolucję rynku.

Kontrowersje były wpisane w działalność Eros

Wydawanie komiksów przeznaczonych wyłącznie dla dorosłych oznaczało również problemy.

Nie wszystkie sklepy chciały je sprzedawać.

Nie wszystkie drukarnie chciały je drukować.

Pojawiały się pytania o sposób reklamowania i dystrybucji.

W pierwszych latach działalności kontrowersje wzbudzały nawet reklamy umieszczane na okładkach niektórych publikacji Eros.

To kolejny przykład tego, jak trudno oddzielić historię adult comics od historii amerykańskich sporów dotyczących wolności wypowiedzi.

Eros jako finansowe zaplecze Fantagraphics

Jeden element tej historii jest szczególnie interesujący.

Fantagraphics budowało reputację wydawcy publikującego ambitny, często mało komercyjny komiks autorski.

Eros oferował materiały znacznie łatwiejsze do sprzedania określonej grupie klientów.

Gary Groth po latach przyznawał, że Eros było jednym z przedsięwzięć pomagających firmie przetrwać finansowe kryzysy.

Oznacza to, że część historii amerykańskiego komiksu alternatywnego została pośrednio wsparta pieniędzmi zarobionymi na adult comics.

To paradoks.

Ale historia niezależnego wydawnictwa często składa się właśnie z takich paradoksów.

Dlaczego Eros Comix zaczął znikać?

Rynek nie pozostał jednak taki sam.

Internet całkowicie zmienił dostęp do treści erotycznych.

Model, w którym klient kupował drukowany comic book przede wszystkim ze względu na treść dla dorosłych, zaczął tracić ekonomiczne uzasadnienie.

Zmienił się również sam rynek komiksowy.

Pod koniec lat 90. Eros nie był już dla Fantagraphics tak dochodowy jak wcześniej, a liczba nowych publikacji stopniowo malała.

Marka nie zniknęła natychmiast.

Publikacje pojawiały się jeszcze przez wiele lat.

Grand Comics Database wskazuje 2014 rok jako koniec regularnej działalności wydawniczej brand group Eros Comix, choć w materiałach Fantagraphics pojawiała się również późniejsza data związana z formalnym funkcjonowaniem marki.

Epoka Eros praktycznie dobiegła końca.

Eros Comix jako przedmioty kolekcjonerskie

I tutaj historia zaczyna być szczególnie interesująca z punktu widzenia kolekcjonera starych amerykańskich komiksów.

Eros Comix przez lata był produktem użytkowym.

Kupowano go przede wszystkim do czytania.

Dzisiaj najstarsze publikacje mają ponad trzy dekady.

Wiele pochodzi z bardzo charakterystycznego okresu amerykańskiego rynku komiksowego.

A niektóre mają dodatkowe znaczenie ze względu na twórcę.

Gilbert Hernandez.

Bill Willingham.

Wally Wood.

Frank Thorne.

Reed Waller.

Kate Worley.

To już nie tylko nazwiska z katalogu adult comics.

To fragment historii amerykańskiego komiksu.

Nie każdy Eros Comix jest rzadki

Tutaj obowiązuje ta sama zasada, co przy innych starych komiksach:

stary nie oznacza automatycznie cenny.

Eros publikował bardzo dużo.

Niektóre tytuły miały wiele wydań.

Część jest stosunkowo łatwa do znalezienia.

Inne pojawiają się znacznie rzadziej.

Dlatego przed oceną egzemplarza trzeba sprawdzić:

rok,
numer,
wydanie,
twórcę,
nakład,
stan zachowania
oraz historię konkretnej publikacji.

Okładka może powiedzieć bardzo dużo

Przy Eros warto zwracać uwagę na oznaczenia wydawcy.

Logo.

Cenę.

Indicia.

Datę copyright.

Format.

Informacje o konkretnym wydaniu.

W przypadku materiałów importowanych lub tłumaczonych warto również sprawdzić, czy mamy pierwsze amerykańskie wydanie, czy późniejszy reprint.

Podobnie jak przy underground comix:

identyfikacja konkretnego wydania jest częścią kolekcjonowania.

Co właściwie kolekcjonować?

Katalog Eros jest na tyle duży, że próba zebrania wszystkiego byłaby ogromnym przedsięwzięciem.

Znacznie ciekawsze może być stworzenie kolekcji według konkretnego klucza.

Można zbierać:

Eros z początku lat 90.

Birdland i Gilberta Hernandeza.

Ironwood.

MangErotica.

Europejskie komiksy wydane przez Eros.

Prace klasycznych amerykańskich rysowników.

Albo po prostu charakterystyczne okładki z epoki.

Tak samo jak przy underground comix:

nie istnieje jedna prawidłowa kolekcja.

Eros Comix w historii amerykańskiego komiksu

Łatwo potraktować Eros jako ciekawostkę.

Byłoby to jednak zbyt proste.

Historia imprintu łączy kilka bardzo ważnych zjawisk:

underground comix,
komiks alternatywny,
Fantagraphics,
Direct Market,
adult comics,
europejski komiks erotyczny,
ekspansję mangi w Stanach Zjednoczonych
oraz problemy ekonomiczne niezależnych wydawców.

Eros pokazuje również, że historia komiksu nie składa się wyłącznie z dzieł, które później trafiają na listy „100 najlepszych graphic novels”.

Czasami równie interesujące jest to, co pozwoliło wydawcy tych dzieł przetrwać.

Eros Comix w Hobby Shop

W Hobby Shop stare amerykańskie komiksy traktujemy jako znacznie szerszy świat niż tylko Marvel i DC Comics.

Obok Spider-Mana, Batmana czy X-Men istnieją setki wydawnictw, imprintów i serii dokumentujących zupełnie inne fragmenty historii medium.

Eros Comix jest jednym z nich.

Dla jednego kolekcjonera będzie ciekawostką z lat 90.

Dla innego fragmentem historii Fantagraphics.

Ktoś będzie szukał konkretnego artysty.

Ktoś inny konkretnej serii.

A ktoś może po prostu zainteresować się tym niezwykłym okresem, kiedy półki amerykańskich comic shopów wyglądały zupełnie inaczej niż dzisiaj.

Jeżeli interesują Cię stare amerykańskie komiksy, warto czasem zejść z głównej ścieżki Marvela i DC.

Właśnie na takich bocznych drogach często znajduje się najciekawsze historie.

FAQ – Eros Comix

Co to jest Eros Comix?

Eros Comix był imprintem amerykańskiego wydawnictwa Fantagraphics przeznaczonym dla komiksów erotycznych i publikacji dla dorosłych. Marka rozpoczęła działalność w 1990 roku.

Czy Eros Comix i Fantagraphics to ta sama firma?

Eros Comix był marką należącą do Fantagraphics. Oddzielny imprint pozwalał wydawcy odseparować publikacje adult od podstawowego katalogu Fantagraphics.

Kiedy powstał Eros Comix?

Eros Comix rozpoczął działalność w 1990 roku.

Dlaczego Fantagraphics stworzyło Eros Comix?

Jednym z powodów był rynek dla komiksów przeznaczonych dla dorosłych. Eros stał się również źródłem przychodów dla niezależnego Fantagraphics w okresach problemów finansowych.

Jakie znane komiksy wydawał Eros?

W katalogu znajdowały się między innymi Birdland, Ironwood, publikacje związane z Omaha the Cat Dancer oraz liczne komiksy europejskie i japońskie.

Co to jest MangErotica?

MangErotica była linią Eros Comix publikującą anglojęzyczne wersje japońskich mang erotycznych. Stała się szczególnie widoczną częścią katalogu od połowy lat 90.

Czy Gilbert Hernandez tworzył dla Eros Comix?

Tak. Twórca znany przede wszystkim z Love and Rockets stworzył dla Eros serię Birdland, pierwotnie opublikowaną w latach 1990–1991.

Czy Eros Comix publikował tylko amerykańskich twórców?

Nie. W katalogu znajdowały się również publikacje pochodzące z Europy oraz tłumaczenia japońskiej mangi.

Czy Eros Comix istnieje nadal?

Marka nie funkcjonuje już jako aktywny imprint w takim znaczeniu jak w latach 90. Grand Comics Database wskazuje 2014 rok jako koniec publikacji w ramach brand group, zaznaczając jednocześnie, że Fantagraphics podawało później 2016 jako oficjalną datę końcową marki.

Czy stare Eros Comix są kolekcjonerskie?

Tak, ale wartość zależy od konkretnego tytułu, wydania, autora, rzadkości i stanu zachowania. Samo logo Eros ani wiek komiksu nie oznaczają automatycznie wysokiej wartości.

Jak rozpoznać wydanie Eros Comix?

Należy sprawdzić przede wszystkim indicia, rok publikacji, cenę, dane Fantagraphics/Eros, numer wydania i ewentualne informacje o reprintach.

Jaki związek mają Eros Comix z underground comix?

Nie są tym samym zjawiskiem. Underground comix narodziły się w kontrkulturze lat 60. i 70., natomiast Eros powstał w 1990 roku. Underground pomógł jednak stworzyć kulturę dorosłego, niezależnego komiksu, z której późniejsi wydawcy mogli korzystać.